Kiedy zdecydowała się zrobić sobie pierwszy tatuaż, nie spodziewała się, że niedługo role się odwrócą i to ona będzie trzymała w dłoni maszynkę. W to, co robi wkłada całe serce i jeszcze więcej pracy. O tym, dlaczego warto zacząć od tribali, czy warto tatuować sobie modne motywy oraz o kobiecym pierwiastku w świecie tatuażu rozmawiałam z Karoliną Wilczewską z White Rabbit Wrona: Jak zaczęła się twoja przygoda z tatuażem?Karolina Wilczewska: Przede wszystkim niespodziewanie, nie planowałam tego. Studiowałam stosunki międzynarodowe i bezpieczeństwo narodowe. Myślałam o pracy związanej z reagowaniem kryzysowym bądź w ambasadzie... Któregoś dnia postanowiłam zrobić sobie tatuaż i w ten sposób poznałam Jaromira, mojego obecnego chłopaka, który wciągnął mnie w ten wcześniej?Rysowałam, ale tylko dla zabawy. Teraz oceniłabym moje wczesne rysunki jako marne. Rysunek bezpośrednio związany z tatuażem zaczęłam ćwiczyć u boku mojego chłopaka. Uczyłam się wszystkiego od nowa, rysowałam z maszynką przy ołówku, żeby przygotować nadgarstek do obciążenia. Pierwsze szlify w tatuażu zdobywałam w Londynie. Pamiętam mój pierwszy całkowicie samodzielnie wykonany tatuaż, był to tzw. tribal. Tribal?Uważam, że każdy początkujący tatuator powinien zacząć od tribali. Na początku byłam zdziwiona, że ktoś każe mi to robić, wydawało mi się to stare i niemodne, ale robiąc tribale uczysz się tak naprawdę wszystkiego - pięknego konturowania, wyciągania szpiców, możesz też potrenować cieniowanie zanim zaczniesz wszystko wypełniać. Nawet jeśli omsknie się ręka, można delikatnie pogrubić linię i nikt nie zauważy. Zrobienie ładnego tribala to sztuka. Uważam, że warto schować swoje ego do kieszeni i od tego zacząć. Jak wyglądała droga od tribala do tego, co robisz teraz?Na początku tatuowałam w różnych stylach, najbardziej podobały mi się prace komiksowe, inspirowałam się pracami Jessego Smitha. Później wpadł mi w ręce szkicownik Emily Rose Murray i od tego wszystko się zaczęło. Jej prace są piękne, kobiecie, kolorowe, są na nich perły, kwiaty, ozdoby, soczyste kolory, grube kontury. Zakochałam się w tym stylu. Kim są kobiety z twoich tatuaży?Bazuję na zdjęciach kobiet znalezionych w internecie, dodaję do nich coś od siebie, dzięki czemu powstaje zupełnie nowa twarz. Czasami klienci mają swoje sugestie lub zdjęcia. Przykładowo tatuowałam kiedyś kobietę o twarzy Angeliny Jolie, a ostatnio inspirowałam się twarzą córki klientki. Nie lubię tworzyć wiernych kopii, zazwyczaj jest to pewnego rodzaju adaptacja, wyciągnięcie charakterystycznych cech. Wspomniałaś, że podoba ci się kobiecy styl Emily Rose Murray. Kiedyś tatuaż był domeną mężczyzn. Czasy się zmieniły i teraz kobiety zarówno tatuują, jak i są tatuowane. Co kobiecy pierwiastek wniósł do świata tatuażu?Szczerze mówiąc, w tym momencie patrząc na tatuaż ciężko jest stwierdzić, czy został on wykonany przez mężczyznę czy kobietę - tatuatorki mogą wykonywać mroczne i agresywne wzory, a tatuatorzy delikatne i florystyczne motywy. Jest popyt - jest podaż. Spotkałam się z opiniami, że kobiety tatuują delikatniej i mniej boli, ale po kilku godzinach pod igłami myślę, że nie ma to większego znaczenia, jakiej płci jest twój oprawca. Z drugiej zaś strony zdarza się, że klientkom łatwiej jest się zgłosić do kobiety, gdyż mniej by się krępowały, albo też ich partner mógłby być zazdrosny, gdyby obcy mężczyzna dotykał jego dziewczyny. Rynek związany z tatuażem jest teraz ogromny, także każdy znajdzie kogoś odpowiadającego jego potrzebom. Zdobywasz liczne nagrody na konwentach. Czy któraś z nich jest dla ciebie wyjątkowa?Na konwenty jeżdżę stosunkowo od niedawna. Wcześniej bałam się braku higieny i nieprzewidywalnych sytuacji, kiedy ktoś np. przewraca się na moje stanowisko lub dotyka sterylnego sprzętu, który ma kontakt z krwią klienta. Obecnie wiem, jak się do nich odpowiednio przygotować, więc praca na nich nie jest już tak straszna. Najważniejszą nagrodą jest moja pierwsza nagroda, którą dostałam na konwencie w Poznaniu za tatuaż neotradycyjny. Szymon, mój klient, poświęcił mi osiem miesięcy życia, żebym mogła wykonać taką pracę jaka mi się marzy. Ta nagroda była podsumowaniem naszej pracy, jego cierpienia, ale również zadośćuczynieniem dla jego żony, która w tym czasie zajmowała się dziećmi. To była ogromna satysfakcja. Chwilę później dostałam nagrodę za tatuaż dnia - a tego w ogóle się nie spodziewałam!Tworzysz w stylu neotradycyjnym. Czym on się charakteryzuje?Jak łatwo się domyślić, ten styl bazuje na stylu tradycyjnym, czyli na klasycznych motywach, które pojawiały się kiedyś w tatuażach marynarzy, żołnierzy... Znajdowały się tam kobiety, kotwice, serca, ale ilość i różnorodność tych motywów stale się zwiększała i obecnie każdy temat można przedstawić w tym stylu. Wyróżnia go przede wszystkim ładny, precyzyjny kontur - gruby na zewnątrz i cienki w środku, do tego idealnie zrobiony kolor i gładkie cieniowanie. W tatuażu neotradycyjnym często przeważają zgaszone barwy, ale nie jest to ścisła o tatuażu Szymona, czy to był twój najważniejszy projekt?Tak, to była moja pierwsza tak duża praca. Początkowo zaprojektowałam ten wzór wymierzając proporcje na swojej nodze, więc później musiałam powiększać to wszystko i dopasowywać. To było mnóstwo pracy. Byłam bardzo wdzięczna Szymonowi za regularność w pojawianiu się na sesjach, bo trudno jest kończyć pracę zaczętą kilka miesięcy wcześniej, kolory wyglądają już zupełnie inaczej. Jeżeli w grę wchodzi wielkoformatowy tatuaż, to przy półrocznych przerwach ukończenie takiego wzoru może się ciągnąć kilka lat. Przez cały czas większość z tatuatorów rozwija się, polepsza swoją technikę, zmienia sprzęt i farby i taki progres może być mocno widoczny w tatuażu rozpoczętym na przykład rok wcześniej. Bardzo doceniam też inne moje duże projekty: plecy, klatki piersiowe, nogi, panele boczne, czyli żebra plus nogi, a także tych klientów, którzy są w stanie przylecieć do mnie z innej części Europy. Skąd był twój najdalszy klient?Z Australii. Bardzo często mam klientów z Wielkiej Brytanii i Norwegii. Tym klientom, którzy są w stanie do nas przylecieć, jesteśmy w stanie ułatwić wizytę - odbieramy ich z lotniska, rezerwujemy hotele, pomagamy z językiem czy odnaleźć się w mieście. Czy są jakieś motywy, których wykonania byś się nie podjęła?Nie wytatuowałabym wulgarnych wzorów ani symboli nazistowskich. Nie robię też feniksów, bo jest to temat którego nie czuję. Mam też dość znaków nieskończoności, ale całe szczęście teraz ludzie mnie już o to nie proszą. Czy zauważasz jakieś trendy w świecie tatuażu? Co teraz jest modne?Ciężko jest określić, co konkretnie jest modne w tatuażu. Na pewno trendy wyznaczają internet, media i gwiazdy. Niewątpliwie na topie jest obecnie styl realistyczny i Zglenicki w rozmowie ze mną wspominał, że dostaje dużo próśb o tatuaże, które pokazuje w prawda! Ja też jestem ostrożna z tym, co publikuję. Dawno temu zajmowałam się trochę watercolorem. Wystarczyło, że wrzuciłam do internetu jedną pracę i rozpoczynała się litania próśb o dokładnie to samo. Stało się to tak monotonne, że całkowicie zrezygnowałam z tego stylu. Podobnie było, kiedy wrzuciłam wzór sowy. Część klientów jest wzrokowcami, dopiero kiedy zobaczą wzór na ciele wiedzą, jak to będzie wyglądać na skórze, a nie na kartce. Staram się przekonywać moich klientów do podobnych stylistycznie wzorów, ale jednak oryginalnych, jedynych w swoim rodzaju. Teraz publikuje tylko te prace, które chciałabym co jeszcze ci się przejadło?Sowy, wilki, jelonki... kiedy ktoś prosi mnie o tatuaż związany z naturą staram się zaproponować mu inne zwierzątko - muflona, orła, żabę, mysz, cokolwiek innego.... Bądźmy oryginalni!W jaki sposób można ocenić, czy tatuaż jest dobry czy zły? Jakie są twoje kryteria?Zwracam uwagę na precyzję linii, kontury, gładko położone kolory, ładne przejścia i dopasowanie tatuażu do kształtu ciała. Nawet najpiękniejszy portret zrobiony niezgodnie z anatomią będzie powodował wrażenie, że coś jest nie tak. Trzeba myśleć o tym jak ciało wygląda w ruchu, w którym kierunku biegną poradziłabyś młodym adeptom sztuki tatuażu?Najważniejsze są cierpliwość i pokora. Nie ma sensu od razu porywać się na wielkie prace i trudne wzory, trzeba przejść przez te kilka "tribali" z cierpliwością, nie zabierać się od razu za kolory i portrety. Pracuję w studiu od rana do wieczora, ale kiedy wracam do domu nie rzucam się na łóżko żeby oglądać seriale, tylko jem kolację, siadam do biurka i rysuję. Staram się wciąż uczyć, rozwijać, być lepszą w tym, co robię, bo wiem, że jeszcze dużo przede mną. Bycie tatuatorem nie jest łatwe. Wydaje się, że każdy może złapać za maszynkę i zostać artystą tak popularnego teraz "ignorant style", ale robienie dobrych tatuaży wymaga pracy i cierpliwości. Nie zostaniesz gwiazdą w rok. Musisz ustalić nowe priorytety, rysować, projektować, szukać inspiracji, próbować różnych technik. Jeśli znajdziesz jakiegoś mentora to słuchaj go, a nie dyskutuj. Też taka byłam, też miałam zawsze jakieś "ale" i musiałam się tego pozbyć. Powtórzę raz jeszcze - pokora, cierpliwość, słuchanie osób bardziej doświadczonych, szukanie własnego stylu i zawziętość w robieniu swojego.

Jakkolwiek pesymistycznie to zabrzmi, życie i funkcjonowanie w świecie nieodłącznie związane jest z ponoszeniem strat. Wszyscy ludzie na świecie od czasu do czasu coś tracą. Niektóre z tych strat są niewielkie, inne bardzo okresie normalnego dojrzewania i rozwoju ludzie mogą doświadczyć wielu strat – tych mniej znaczących i kilku trzeba coś utracić, żeby móc dalej się rozwijać, ale czasem strata ten rozwój blokuje. Tak czy inaczej, każdy mierzy się ze stratą. I często jest ona źródłem strat i ich konsekwencjePod hasłem „strata” kryją się różne sprawy. Można utracić młodość, nadzieję, pracę, małżeństwo, sens życia albo czas. Niektóre straty są pożądane – np. utrata złudzeń czy kilogramów. Jednak zazwyczaj jest to doświadczenie najtrudniejszą emocjonalnie stratą jest śmierć bliskiej osoby. To doświadczenie zwykle powoduje uraz, który przekształca się w do siebie po poważnej stracie, takiej jak śmierć dziecka, rodzica lub małżonka, może wymagać kilku lat, a samo wydarzenie może wywierać głęboki i trwały wpływ na resztę życia się z mniejszą stratą, jaką jest np. utrata pracy lub nagłe osiągnięcie sukcesu (utrata dążenia) – choć stanowi dla człowieka mniejszy wstrząs niż czyjaś śmierć – jest również trudne i może powodować okresy dość intensywnie przeżywanego żałoba – doświadczenia uniwersalneCzłowiek, który właśnie doświadcza rozpaczy z powodu śmierci bliskiej osoby, ma poczucie, że ten ból jest nie do wytrzymania. Trudno jest mu wyobrazić sobie dalsze życie bez tej osoby i może myśleć, że nie chce dalej żyć. Jest także przekonany, że jego rozpacz nigdy się nie skończy. To zupełnie normalne uczucia i myśli w takiej choć trudno w to uwierzyć, gdy właśnie przeżywa się rozpacz – ten stan zwykle mija. Ludowe przysłowie mówi, że czas leczy rany – jest w tym ziarno prawdy. Gdy umiera ktoś bliski, nasze życie zatrzymuje się na krótką chwilę, która dla nas jest jednak okazuje się, że Ziemia kręci się dalej, słońce nadal świeci, że trzeba jeść, zająć się pracą, dziećmi… Proza życia dość szybko stawia nas do pionu, choć czasem jest to pozorne radzenie umiera bliska osoba, umiera też jakaś część nas samych. Czasami pojawia się wtedy przestrzeń dla nowych wartości, myśli i relacji, a czasami ciężar rozpaczy przygniata nas do w nieszczęściu może mieć przekonanie, że ten stan nigdy się nie skończy. Albo że nikt nie cierpi tak, jak on. I że nikt nie może mu pomóc. Na szczęście nie jest to się, że doświadczenie straty jest tak uniwersalnym doświadczeniem ludzkości, że można wyodrębnić charakterystyczne fazy przeżywania żałoby po napisałam „na szczęście”? Bo świadomość uniwersalności doświadczenia żałoby i znajomość jej faz może być bardzo pomocna w poradzeniu sobie z nią. Kiedy wiemy, że inni też rozpaczają, i gdy uświadomimy sobie, że wiele osób naprawdę wie, co przeżywamy, ponieważ także to przeżyli, jest nam odrobinę bliskiej osoby - stadia żałobyKażdą żałobę trzeba przeżyć. Nie jest dobrze, gdy człowiek zbyt szybko zaczyna sobie radzić, ponieważ istnieje ryzyko, iż to radzenie sobie jest pozorne. Poniższe stadia mogą łącznie zająć nawet rok (!) i to jest 1. Szok, lęk, izolacjaSzczególnie w okresie następującym bezpośrednio po stracie bardzo trudne lub wręcz niemożliwe wydaje się wykonywanie codziennych czynności. Człowiek nie może spać, jeść, nie jest w stanie opiekować się dziećmi czy pracować. Czuje się odrętwiały i osamotniony, a czasami zdaje się być z kamienia i wykonuje wszystkie obowiązki jak automat. Bardzo ważne, by poszukać wtedy pomocy i pozwolić sobie 2. SmutekPo szoku nadchodzą łzy spowodowane wielkim smutkiem. Stadium to charakteryzuje się dramatycznym napływem uwalnianych emocji. Osoby pogrążone w żałobie mogą manifestować swój smutek długotrwałym gwałtownym płaczem, co może być z kolei szokiem dla osób, które nie znały ich od tej 3. SamotnośćPo smutku następuje uczucie przejmującej samotności. To osamotnienie może przejawiać się nadmierną nerwowością, bezsennością lub utratą apetytu. Najważniejsze w tym stadium to zatroszczyć się o siebie – zwolnić tempo, odpoczywać, być aktywnym fizycznie w takim stopniu, w jakim jest to 4. Gniew i poczucie winyPo okresie samotności może pojawić się gniew. Jest to dość gwałtowna zmiana w funkcjonowaniu człowieka pogrążonego w żałobie. Gniew może być skierowany przeciwko Bogu (który „zabrał” bliską osobę), lekarzom (bo za mało się starali), innym członkom rodziny (bo są np. za mało zrozpaczeni) czy całemu światu (który działa, jakby nic się nie stało).Gniew może być także wywołany własną niemocą, bezradnością, niezdolnością do koncentrowania się na normalnych zadaniach w domu i w się także pojawić poczucie winy – że nie dość się troszczyłem o tę bliską osobę, że za mało rozmawiałem, nie doceniałem, byłem zbyt daleko i zbyt zajęty, by cieszyć się relacją z nią. Czasami człowiek obwinia się za śmierć tej drugiej osoby – bo przecież mógł poszukać innego lekarza, bardziej walczyć, wcześniej zauważyć chorobę itd. Czasem czuje się winny, że to on ile złość jest zwykle emocją energetyzującą, to skierowany przeciwko całemu światu/Bogu gniew odziera z sił. Natomiast poczucie winy zawsze co można zrobić, to skupić się tak, jak to tylko możliwe, na drobnych czynnościach, na pozytywnych, zdrowych i dobrych myślach i uczuciach – aby pomogły w odzyskaniu kontroli, i uzyskaniu nowego, bardziej pozytywnego spojrzenia na 5. DepresjaCzłowiek pogrążony w żałobie nieuchronnie dochodzi do wniosku, że utracona bliska osoba już nie powróci, co często prowadzi do pociechą i pomocą dla tych, którzy ponieśli stratę, są pełne empatii, pomocne osoby, które spędzają z nimi czas, wysłuchują historii ich straty, nie ponaglają ich i wykazują autentyczną 6. Zwrot ku przyszłościW pewnym momencie, gdzieś pod koniec fazy 5., ludzie pogrążeni w żałobie zaczynają doświadczać chwil radości. Momenty te zwiastują kolejne stadium, czyli zwrot ku przez wszystkie stadia żałoby, pozwolenie sobie na przeżycie trudnych emocji, przy jednoczesnym przyjęciu pomocy od innych osób sprawia, że człowiek może osiągnąć stan emocjonalnej choć smutek po utraconej osobie jest nadal, pojawia się nowa energia, nadzieja, chęć do życia i działania.………………………………….Niestety, nie każdy człowiek przechodzi przez wszystkie stadia żałoby, niektórzy zatrzymują się na którymś z nich – trują się smutkiem, gniewem i poczuciem winy albo decydują się na samobójstwo. Dlatego bardzo ważne jest, by człowiek w żałobie miał przy sobie troskliwych bliźnich, uważnych na niepokojące zachowanie człowieka w żałobie odbiega od normalnego sposobu przeżywania żałoby albo jest znacząco inne od wcześniejszego funkcjonowania tego człowieka – szukaj pomocy specjalistycznej! Idź do Ośrodka Interwencji Kryzysowej, poszukaj psychoterapeuty albo psychiatry i zaprowadź tam człowieka, o którego się boisz. To może uratować mu życie! Śmierć bliskiej osoby - proces żałobyPrzyznać, że nastąpiła strata i uznać fakt na stratę, przeżywając ból i doświadczając rozpaczy. Poczuć, zidentyfikować, zaakceptować i znaleźć jakiś sposób wyrażenia swoich sobie i doświadczać ponownie osoby zmarłej i naszej relacji z nią. Przyglądać się wszystkiemu i realistycznie pamiętać. Ponownie doświadczać wszystkich wszelkie stare więzi łączące nas z osobą zmarłą i zamknąć drzwi do dawnego świata, w którym oboje sposób ustawienia własnego życia po to, by lepiej dostosować się do obecnego świata, nie zapominając jednak o dawnym. Przejrzeć i ocenić to, co w dawnym świecie istniało i funkcjonowało. Wypracować nową relację z osobą zmarłą. Przyjąć nowe sposoby funkcjonowania w świecie i stworzyć sobie nową zainwestować w nowe związki, przekonania, sprawy, przedmioty i Gilliand (2008) Strategie interwencji kryzysowej. Warszawa, ParpamediaŻYCIEZdjęcie: Jonatán Becerra on UnsplashKorekta językowa: Aleksandra Lange

Agata Kotoska straciła dziecko jako nastolatka. Doświadczyła znieczulicy i niekompetencji lekarzy. Chociaż od tamtej feralnej nocy minęło sporo czasu, to ten nie zabliźnił rany po śmierci dziecka. Pozwolił natomiast przekuć żałobę w działanie. Dzisiaj Agata udziela się na rzecz osieroconych rodziców, jest autorką bloga i profilu Aniołkowa Mama, organizuje spotkania matek po stracie. Kornelia żyje w jej sercu i inicjatywach, które podejmuje. – Udzielam się na wszystkich grupach wsparcia, organizuję spotkania dla rodziców po stracie. Rozmawiam z nimi. 5 lat temu nie pomyślałabym, że będę pomagać obcym dla mnie ludziom. Jestem innym człowiekiem. Dzięki Korneli – mówi. Strata dziecka – największa tragedia matki Monika Słowik: Ile czasu minęło od największej tragedii dla ciebie jako matki, jak do tego doszło? Agata Kotoska: W wieku 16 lat zaszłam w pierwszą ciążę. Strach był ogromny, bo nie wiedziałam jak bliscy zareagują. Ku mojemu zaskoczeniu wszyscy przyjęli to bardzo dobrze. Dostałam dużo wsparcia i pomocy. Ciążę znosiłam dobrze, do 15. tygodnia zdarzyły mi się tylko typowe dolegliwości jak np. wymioty. Tygodnie szybko mijały, brzuszek pięknie rósł. W 21 tyg. ciąży dostałam skurczy i odeszły mi wody. Zadzwoniłam na pogotowie. Dyspozytorka z pogotowia nie wierzyła mi, że zaczęłam rodzić, dopytywała, czy aby na pewno mam skurcze, czy nie panikuję za wcześnie. Na przyjazd pogotowia czekałam godzinę. Najdłużej trwającą godzinę w moim życiu. Zabrano mnie do szpitala, ale poród zaczął się już w karetce. Lekarz nie okazał mi większego zainteresowania, nie asystował podczas parcia. Moja mama przejęła niejako jego rolę, bo stale sprawdzała postęp porodu i to ona powiedziała mu, że dziecko jest już na świecie. Zapanowała cisza. Cisza, której nigdy nie zapomnę. Nie usłyszałam płaczu ani tchnienia mojej córki. Nie było żadnej reakcji, ruchu. Urodziłam martwą dziewczynkę, moją córkę. Lekarz wziął ją w ręce, owinął w białą tkaninę i odwrócił się do mnie plecami. Milczał. Byłam wyczerpana, próbowałam unieść głowę, by coś zobaczyć, ale ten kazał mi leżeć i uspokoić oddech. Mogłam ją przytulić, wziąć w ramiona, zanim się nią zajęli w karetce, ale tego nie zrobiłam. Byłam w takim szoku i rozpaczy, że nie wiedziałam, co się ze mną dzieje. Do dziś nie mogę sobie wybaczyć, że nie przytuliłam swojej jedynej córeczki. Co działo się po dojechaniu do szpitala? Zostałyśmy rozdzielone. Ona owinięta w koc, który był w karetce, została zabrana przez neonatologów na ważenie, ja trafiłam na zabieg łyżeczkowania macicy. Nie zobaczyłam jej już tej nocy. Każdy wiedział, że jest martwa, ale nikt tego głośno nie komunikował. Padały porozumiewawcze spojrzenia, krótkie polecenia „idziemy ważyć”. Spędziłam noc w sali z kobietami po porodzie. Kiedy inne matki tuliły swoje dzieci, ja leżałam zwinięta w kłębek. Zasłaniałam się kołdrą i poduszką, by nie słyszeć płaczu nowo narodzonych dzieci. Moje nie płakało. Będąc na silnych lekach uspokajających i przeciwbólowych, walcząc ze snem czułam się nieobecna, całkowicie bezwładna. Leżałam i patrzyłam w sufit, a dookoła słychać było na przemian płacz dzieci i jakąś aparaturę, płacz dzieci i rozmowy z korytarza. Tej nocy nie wiedziałam, gdzie jest moje dziecko. Nikt mi nic nie powiedział. Sprawdzano tylko, czy śpię, czy nic mnie nie boli. Korzystałaś z pomocy psychologa? Nie korzystałam, bo miałam wsparcie w mężu i mamie. Nie miałam takiej potrzeby, by rozmawiać z psychologiem, chciałam sama się z tym zmierzyć, przepracować z bliskimi. Byłam wtedy zbyt młoda, by prosić o specjalistyczną pomoc, a ona nie była też tak mocno oferowana. Poronienie to nie dla wszystkich śmierć dziecka. Co mówią twoje doświadczenia z personelem medycznym? Są przygotowani do umierania dzieci, umieją obchodzić się z matką po stracie dziecka? W szpitalu, w którym byłam, największym wsparciem obdarzyła mnie położna. Nie tylko zaglądała do mnie w nocy, pilnowała czy jem, ale też zapewniała, że mogę o wszystko pytać. Jak przyjechałam do szpitala nie miałam żadnych swoich rzeczy – piżamy, kubka czy sztućców. Ona pomogła to wszystko zorganizować. Tylko ona mnie rozumiała, widziała tę rozpacz, którą inni bagatelizowali, bo to tylko kolejna pacjentka, w dodatku nastolatka. Lekarze cały czas mówili, że to tylko płód, że to się zdarza i że nie jestem jedyną kobieta, która straciła dziecko. ,,Jesteś młoda, będziesz miała jeszcze dzieci”- pocieszali. Personel nie był przygotowany na pomoc takim rodzicom. Pytanie czy chce pochować dziecko padło też bez większych wyjaśnień. Wiedziałam, że chcę to zrobić, muszę ją zabrać ze sobą. Gdybym była starsza, to zajęliby się mną lepiej? Nie sądzę. Takie traktowanie pozostawia ślad w psychice dziewczyny, która miała być matką i dopiero co zaczynała cieszyć się swoją kobiecością. Udało ci się ustalić przyczyny śmierci córki? Przyczyną poronienia, jak nam w szpitalu powiedziano, był konflikt serologiczny. Mój lekarz prowadzący ciążę nie zauważył albo nie chciał powiedzieć, że mamy konflikt. Powinnam przyjmować leki, być pod wnikliwą obserwacją. Takie dzieci rodzą się całe i zdrowe, a nasz przypadek został z jego strony kompletnie zaniedbany. Trafiłam na lekarza, który całą ciążę traktował mnie jak rzecz, kolejną z listy. Nic nie mówił o maleństwie, wszystko musiałam od niego wyciągać. Poszłam do niego z polecenia, ale już wiem, że do niego nie wrócę. Pierwsze bicie serca usłyszałam w 17/18 tyg. ciąży. Twierdził, że to odpowiedni tydzień na sprawdzenie serca dziecka. Powinien o wiele wcześniej robić ekg. Byłam na wizycie po wyjściu ze szpitala, po poronieniu i wtedy równie bez emocji stwierdził, że tak się zdarza, że jestem zdrowa, będę mieć jeszcze dzieci. Nie oczekuję, by lekarz płakał z pacjentką. Wystarczyłoby zaledwie uszanowanie, że w takim momencie każda z matek przeżywa stratę, bez względu na to, ile dziecko miało tygodni czy miesięcy. Po wyjściu nadszedł czas na ostatnie pożegnanie. Umiałaś je przygotować? Cały pogrzeb, formalności jak np. zarejestrowanie dziecka w urzędzie stanu cywilnego – organizował mój mąż. Nie byłam w stanie nic zrobić. Nie wiedziałam nawet, jak to wygląda od strony urzędowej, kto wybiera miejsce na cmentarzu, czy jest msza. Sama wybrałam tylko trumnę. Maleńką, skromną. Ciałko Kornelci zabrał z prosektorium zakład pogrzebowy. Nikt z nas nie brał w tym udziału. Od tamtej chwili w karetce, kiedy mignęło mi przed oczami zawiniątko w szpitalnej chuście, nigdy więcej jej nie zobaczyłam. Jej twarzy, rączek. Pogrzeb odbył się cztery dni od porodu. Nie chciałam oddać trumny z moją córeczką. Mój mąż z moim tatą musieli mnie trzymać. To pożegnanie rozerwało mi serce, dźwięk piasku spadającego na trumnę był najokrutniejszy. Jak wyglądały pierwsze miesiące żałoby? Było bardzo pusto. We mnie, wokół mnie. Każdego dnia chodziłam na cmentarz. Łzy i oskarżanie samej siebie nie miało końca. Młodość nie pomagała, by się pozbierać. Nie potrafiłam funkcjonować i chodzić do szkoły. Mierzyć się z tymi spojrzeniami na korytarzach, bo raz – zaszłam w ciąże, dwa – pochowałam dziecko. Pierwsze miesiące były bardzo ciężkie. Nie potrafiłam skupiać się na podstawowych czynnościach. Stale myślałam, jaka by była, jak wyglądałyby dni z nią. Do dziś miewam te myśli, niezrealizowane plany. Gdyby nie grupy wsparcia i wsparcie bliskich, to dziś byłabym tam, gdzie moja córka. Wśród rodziców to rzadkość, że chcą rozmawiać o stracie. Ty chciałaś, bo? Jest to dla mnie terapią i bardzo mi to pomaga. Nie potrafię zapomnieć o tym, że odeszła moja pierwsza, wyczekiwana córka. Wiem, jak ważna jest rozmowa z rodzicem po stracie. Wiele osób myśli, że jak nie będą mówić o nieżyjącym dziecku, to rodzicom będzie lżej. To nieprawda. Rodzice chcą, aby mówiono o ich dzieciach. Nawet jeśli nie ma ich na tym świecie. Ja na każdym kroku mówię o mojej Kornelce. Ona była jest i zawsze będzie. Tego nie da się wymazać z pamięci. Obwiniasz los za to, co się stało? Za śmierć twojego dziecka? Tak i to bardzo. Samą siebie też obwiniałam za śmierć własnego dziecka Zadawałam wiele pytań. Dlaczego właśnie ona? Dlaczego los dał nam tyle bólu i cierpienia? Dlaczego zamiast zabawek musimy kupować znicze? Zadawałam sobie pytania, co mogłam jeszcze zrobić, aby moja Kornelka nie odeszła. Jest wiele pytań, na które nie dostaniemy odpowiedzi. Wiem, że ta tragedia nauczyła mnie być silną. Bardzo otworzyłam się na świat. Nauczyłam się głośno mówić o swoich uczuciach i o tym, co mnie boli. Kiedyś byłam skromną, cichą osobą. Nigdzie się nie wychylałam się do tego, by zabierać głos, a teraz? Udzielam się na wszystkich grupach wsparcia, organizuję spotkania dla rodziców po stracie. Rozmawiam z nimi. 5 lat temu nie pomyślałabym, że będę pomagać obcym dla mnie ludziom. Jestem innym człowiekiem. Dzięki Korneli. Strata dziecka jest dla matki niewyobrażalnym bólem. Widzisz jakąś różnicę w utarcie dziecka a stracie wczesnej ciąży? Widzę różnicę między rodzicami, którzy stracili kilkumiesięczne czy kilkuletnie dzieci, a tymi, którzy stracili dziecko, w którymś tygodniu ciąży. Z każdym rodzicem trzeba rozmawiać inaczej. Rodzice po stracie dziecka nienarodzonego przeżywają to moim zdaniem gorzej, gdyż obwiniają się za to, że mogli zrobić coś więcej. Może wybrać lepszych lekarzy. Tacy rodzice nie mają wspomnień ze swoimi dziećmi. Rodzice, którzy stracili dziecko, które miało kilka miesięcy czy lat przeżywają tę stratę równie ciężko, gdyż mieli szansę je wychowywać. Gromadzili zdjęcia, pamiętają uśmiech, gesty, dotyk. Zdążyli ich poznać, przytulić, ucałować. Zdążyli tak wiele z nimi przeżyć. Rodzice po stracie nienarodzonego dziecka nie zdążyli tego doświadczyć, zostają ze swoimi wyobrażeniami. Skąd wziął się pomysł na profil Aniołkowa Mama? Piszą do ciebie inne osierocone matki. Co najbardziej porusza cię w tych wyznaniach? Kilka lat temu trafiłam na bloga aniołkowej mamy i postanowiłam, że i ja spróbuję pisać o mojej stracie. Nie żałuję tej decyzji. Pomagam nie tylko innym, ale i sobie. Dla mnie tworzenie strony czy bloga to terapia. Jestem tam dla nich i wiem, że moja praca i czas nie idą na marne. Co do listów, najbardziej porusza mnie to, że te kobiety po prostu mi zaufały. Każda historia jest inna i do każdej trzeba inaczej podchodzić. Wiele mam dziękuję mi, że mogą z kimś porozmawiać, kto przeżył to, co one, i że ktoś je rozumie. Mogą wejść na stronę, gdzie są ci, którym nie obcy ten sam rodzaj bólu. Mogą więcej dowiedzieć się o poronieniu czy stracie. Tam nie ma ocen, nie ma rad. Są ludzkie tragedie i wzajemne zrozumienie. Strata dziecka oddala albo zbliża. Ty czego doświadczyłaś od swojego męża? To wasza, czy twoja tragedia? To nasza tragedia. Otrzymałam od niego ogrom wsparcia. Był cały czas przy mnie. Pomagał ze wszystkim. Rozumiał mnie, a ja jego. Każdy twierdził, że mnie zostawi, nie będzie chciał być z dziewczyną, która nie potrafi dać mu dziecka. Nie zostawił, wspierał mnie na każdym kroku. Kochamy się i będziemy się wspierać. Przeżyliśmy to razem. Bliscy też podtrzymywali cię na duchu? Wiele razy usłyszałaś, żeby nie rozpaczać, bo urodzisz następne? Po poronieniu dużo osób pytało mnie i mojego męża gdzie jest dziecko, co się stało. Mówiliśmy prawdę – że straciliśmy. Gdy się dowiadywali o tym, ucinali rozmowę. Gro znajomych odwróciło się ode mnie, bo stwierdzili, że jestem psychicznie chora, że za długo rozpaczam i mówię o mojej stracie. Wiele razy słyszałam „zapomnij, to tylko płód, urodzisz jeszcze gromadkę”. Skąd ludzie mogą wiedzieć, że urodzę gromadkę i co wydarzy się w moim życiu za 10 lat? Wiele pseudomądrości usłyszałam, które nie pomagały mi w żałobie. Mówiono mi „ogarnij się i idź dalej!”, „małolata a zero w niej radości życia”. Wiele osób naciskało na mnie, że mam się podnieść i zapomnieć o tragedii. Nie mogłam zapomnieć, wyjść z rozpaczy na rozkaz. Jak matka może zapomnieć o własnym dziecku? Ci, którzy tego oczekiwali, chyba nie do końca mieli świadomość relacji łączącej matkę z dzieckiem. Matka nie zapomni. Ten, kto nie przeżył tego co ja, nie zrozumie, z jakimi koszmarami musiałam się mierzyć i mierzę do tej pory. Żyję, bo wiem, że mam teraz swojego anioła stróża. Gadanie innych jest poza mną.

Dzień dziecka utraconego przypada na 15 października. Mam wrażenie, że to święto nie jest tylko dla rodziców, a dla całego społeczeństwa. Jestem przekonana, że rodzice każdego dnia pamiętają o swoich aniołkach. Uczą się żyć bez nich. Dzień Dziecka Utraconego przypomina, że są wśród nas osoby, które straciły kogoś bliskiego. Czasami dziecko, którego nigdy nie poznały. Czasem miały okazję tylko musnąć dłoni, przytulić nieobecne ciałko. Inne doświadczyły walki o każdy dzień życia i oprócz radzenia sobie ze śmiercią dziecka radziły sobie z poczuciem przegranej walki. Są osoby, które radowały się dzieckiem codziennie, aż pewnego dnia niespodziewanie zdarzył się wypadek. Bądź została zdiagnozowana choroba śmiertelna. Niestety w przypadku życia i śmierci nie znamy nigdy dnia ani godziny. Były momenty w pracy, gdy rodziły się dzieci chore, martwe bądź umierały. Mnie ogarniał strach i lęk. Byłam świadkiem tragedii, zobaczyłam kruchość życia i dziękowałam za każdy dzień życia. Zastanawiałam się jak mogłabym pomóc kobiecie, która traci dziecko… Jak pomóc mężczyźnie, któremu umiera dziecko. Bałam się zapytać o coś co mogłoby zabrzmieć niestosownie, bałam się unikać kontaktu, bo czułam, że może być potrzebny. Z drugiej strony miałam poczucie, że bycie i przeżywanie to za mało… Dlatego poprosiłam czytelniczki o podzielenie się osobistymi historiami i radami jak można pomóc w sytuacji poronienia, straty dziecka. Kiedyś usłyszałam, że można pomóc tylko na tyle na ile dana osoba jest wstanie przyjąć pomoc. To zdanie utkwiło mi w pamięci. Czytając dalej poznacie historię moich czytelniczek, które poroniły, straciły dziecko. Niemniej chciałam zwrócić uwagę, że nie tylko kobiety dotyka strata dziecka, mężczyzn też. Ojciec po stracie córki Warto pamiętać, że gdy odchodzi dziecko. Cierpią nie tylko ich mamy, ale też ojcowie. Będąc w liceum poznałam Treny Jana Kochanowskiego, który napisał po śmierci swojej córeczki Urszuli. Dla mnie są poruszające… Pokazują uczucia ojca po stracie dziecka. Jedna z czytelniczek napisała mi, że fragment “Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.” bardzo oddaje, to co czują kobiety po stracie dziecka. TREN VIII Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim, Moja droga Orszulo, tym zniknienim swoim. Pełno nas, a jakoby nikogo nie było: Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło. Tyś za wszytki mówiła, za wszytki śpiewała, Wszytkiś w domu kąciki zawżdy pobiegała. Nie dopuściłaś nigdy matce sie frasować Ani ojcu myśleniem zbytnim głowy psować, To tego, to owego wdzięcznie obłapiając I onym swym uciesznym śmiechem zabawiając. Teraz wszytko umilkło, szczere pustki w domu, Nie masz zabawki, nie masz rośmiać sie nikomu. Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje, A serce swej pociechy darmo upatruje. *Historie przesłane przez czytelniczki zawierają oryginalną pisownię. Historia czytelniczki po stracie dziecka “Poroniłam 2 razy w tym roku. Za pierwszym razem było najgorzej, bo czekałam na to dziecko długo. Cieszyłam się bardzo, gdyż nie zaszłam w ciążę od tak za pierwszą próbą, trwało to dobrych kilka miesięcy. Związałam się z tym dzieckiem mocno, mimo że było okruszkiem. Nawet słyszałam bicie jego serca na jednym z badań… Kiedy na rutynowej wizycie usłyszałam, że serce już nie bije świat mi się zawalił. To było w styczniu 2018. Potem czekałam, aż znów będziemy mogli się starać. Nie wyszło od razu, a każda nieudana próba i każde krwawienie były dla mnie traumą i rozpaczą. Choć pogodziłam się ze stratą, to nie umiałam pogodzić się z tym, że nie udało się od razu zajść w kolejną ciążę. Jednocześnie bałam się kolejnej straty. Minęło 7 miesięcy, kiedy zaszłam w drugą ciążę. Dostałam prezent na urodziny, ale nie umiałam się cieszyć tak samo ja za pierwszym razem… Bałam się i nie mogłam się doczekać 12 tygodnia. Kiedy pewnego dnia na papierze zobaczyłam brązowe plamienie znów przypomniałam sobie poprzednią ciążę i podłamałam się. Ale nic nie było jeszcze przesądzone. Stosowałam się do zaleceń, odpoczywałam, dałam o siebie, modliłam się o cud itd. Zrobiłam wszystko co się dało. W pewnym momencie plamienie całkiem ustało. Poczułam się w pewien sposób bezpiecznie. Odliczałam dalej dni i tygodnie. Na wizycie okazało się jednak, że 2 tygodnie nosiłam w sobie martwą ciążę, a to że już nie plamiłam, wcale nie znaczyło, że jest ok. Poczułam się w tamtej chwili okropnie, ale dzięki temu, że przepracowałam tę pierwsza stratę, było mi odrobinę łatwiej w tamtej chwili, ale tylko odrobinę. Kiedy to piszę mija tydzień odkąd poroniłam drugi raz. Jest mi smutno, przykro i źle. Płaczę, myślę, ale staram się normalnie żyć. Postanowiłam wziąć się że siebie, pójść do fryzjera, ładnie się ubrać, umalować się. Jakaś dziwna siła nie pozwala mi się poddać. Może to moje aniołki. Nie jest mi łatwo, bo moje największe marzenie to jest móc przytulić maleńkie ciało dziecka, które urodzę… Ponoć marzenia się spełniają… Po pierwszym poronieniu wstydziłam się tego co się stało, tak jakbym zrobiła coś złego. Wstydziłam się tego, choć wiedziałam, że nie jestem winna. Z drugiej strony nie miałam problemu, żeby o tym mówić i opowiadać. Więc opowiadałam tym którzy słuchali, ale wstydziłam się dalej i nadal mam czasem takie uczucie, że jestem gorsza od tych wszystkich szczęśliwych mam. Ale mam też świadomość, że za ich szczęściem może kryć się podobna historia. Wstydziłam się też powiedzieć o stracie tym, którzy nie wiedzieli. Ale w pewnym momencie zrozumiałam, że nie mam się czego wstydzić. Zrozumiałam, że ja mam dzieci, tylko są w innym wymiarze i nie mogę się ich wstydzić. Wierzę w to, że kiedyś je poznam. Bo dla mnie one istnieją. Wiem, że każdy ma do tego inne podejście. Ja mam takie. Wierzę w to, że spotkało nas takie doświadczenie nie bez powodu. Dotyczy to bezpośrednio nas, jako parę, ale też pośrednio wszystkich w około nas i każdy może z tego wyciągnąć wnioski dla siebie i skłonić się do przemyśleń. Postanowiłam nie ukrywać tego faktu. Będę się otwarcie przyznać do tego co się stało. Kiedy po raz pierwszy publicznie, obcym osobom, powiedziałam podczas mówienia o sobie, że mam dziecko w niebie poczułam wielką ulgę. Potem jeszcze jedna Pani powiedziała o tym samym. A dalej zaczęła się lawina dobra. Byłam wtedy z siebie bardzo dumna. Jestem mamą i ty też jesteś… Jak poradzić sobie po poronieniu? – rady czytelniczki Co mi najbardziej pomogło sobie z tym poradzić? To, że opowiedziałam głośno o tym co się stało. Poza tym, wzięłam to na rozum. Wytłumaczyłam sobie, że nie mam na to żadnego wpływu. Że nic złego nie zrobiłam, że to nie moja wina, bo wszystko co mogłam zrobić to zrobiłam najlepiej jak potrafiłam. Poza tym wiedza i duża świadomość na temat ciąży i organizmu człowieka też mi pomogła, głównie w zrozumieniu samego poronienia od strony medycznej. To, że tak się dzieje i że jestem jedną z bardzo wieku kobiet. Po pierwszym poronieniu okazało się ile znajomych mi kobiet spotkało to samo. Otworzyłam oczy ze zdumienia. I pomyślałam, że trzeba o tym mówić. Poronienie – o co warto zadbać? rady czytelniczki Oczywiście było mi trudno. Za pierwszym razem długo płakałam po nocach, rozpaczałam. Kiedy w moim otoczeniu pojawiały się małe dzieci byłam zła i nie chciałam na nie patrzeć. Walczyłam ze sobą. Potem skupiłam się na staraniach, miałam nowy cel i trochę mi przeszło. Teraz jest mi łatwiej, ale zastanawiam się czy to dobrze, że przyjmuję to z takim spokojem. Co jest jeszcze ważne? W szpitalu wyrażać jasno swoje potrzeby i oczekiwania. Nie bać się pytać. Motywować swoje decyzje i wybory, jeśli widzimy, że lekarz ma inne zdanie. Mamy swoje prawa i warto je znać, bo strata może spotkać każdego. Ja jakimś cudem, mniej więcej wiedziałam, za pierwszym razem, co mi przysługuje i dzięki temu wywalczyłam swoje prawa, choć nie było łatwo, bo w szpitalu była wielka dezorganizacja i lekarze byli zdziwieni, że chcę zbadać płeć i pochować dziecko. Ale dla mnie to było ważne. Miałam wsparcie męża i rodziny. Trzeba też pamiętać o rozmowie z partnerem/mężem o tym co się stało. Bo dla nich to też jest trudne i wielu rzeczy nie rozumieją, wielu rzeczy nie powiedzą w prost. Rozmowa o swoich uczuciach na wzajem bardzo oczyszcza. Unikanie tematu poronienia nie jest dobrym rozwiązaniem. Moim zdaniem najlepiej jest traktować to tak neutralnie. Nie lamentować nad osobami które straciły dziecko, nie oceniać, nie doradzać i nie wymyślać przyczyn i rozwiązań, bo od tego są lekarze czy położne. Ale też nie udawać że nic się nie stało. Można zapytać delikatnie o to jeśli chcemy i jak dana osoba będzie chciała o tym powiedzieć to to zrobi. A jak nie to też o tym powie. Ale zachowywać się naturalnie. Z drugiej zaś strony trzeba zrozumieć też osoby, które chciałyby nam pomóc, ale nie wiedzą jak, czy boją się zapytać. Wyjdźmy do nich na przeciw. Otwórzmy się i powiedzmy swoją historię. Każda historia jest inna i mogłabym jeszcze dużo napisać o tym co się wydarzyło przez ostatni prawie rok, bo tych emocji i przemyśleń mam dużo i ciężko zebrać to w krótki tekst. Doskonale pamiętam, jak będąc dzieckiem zastanawiałam się jak będzie wyglądać moje życie kiedy będę miała te 28 lat. Nie chciałabym wtedy wiedzieć, co mnie czeka. To co się wydarzyło już zawsze będzie częścią mnie i pewnie wiele z was to potwierdzi. Nie mogę tego wyprzeć, mogę zrozumieć i zaakceptować. Postanowiłam żyć mimo wszystko, bo tak na prawdę nie wiem, co się stanie dalej i czy moje największe marzenie się spełni. Choć to wszystko brzmi ładnie, jest trudne dla mnie. Jeśli starczy mi odwagi, napiszę w poniedziałek na swoim instagramie i facebooku o tym, że mam dwa anioły w niebie i że to już zawsze będzie dla mnie ważny dzień. I wcale nie jestem z tego powodu gorsza. Zauważyłam, że jak się otwarcie mówi o tym, to inni się też przełamują. I nagle się okazuje, że czyjaś babcia ciocia mama też straciła dziecko albo dzieci. To działa lawinowo. Marzy mi się, żeby kiedyś to nie był temat tabu. Żeby kobiety nie wstydziły się o tym mówić otwarcie. Bo to nie jest powód do wstydu. To jest normalne, to się dzieje każdego dnia, każdej godziny ktoś traci kogoś bliskiego i nie ważne czy był to okruszek 2-milimetrowy czy dorosła osoba. Każdy jest ważny, nawet ten o którym mówi się ‘zlepek komórek’. Gdy tracimy bliską osobę… W dzieciństwie miałam koleżankę. Była ode mnie starsza, więc często w mojej dziecięcej głowie była wzorem. Była przepiękna, mądrą dziewczyną. Radość kipiała z jej twarzy. Miałyśmy różne zabawy, jedną było pokazywanie zabawek i opowiadanie o nich. Pewnego razu pokazała mi figurki krasnoludki i przekonywała, że te krasnoludki żyją. Pamiętam jak przeżywałam, gdy zgubiłam je w kościele. Niestety pewnego dnia okazało się, że jest chora śmiertelnie (jedynym skutecznym leczeniem będzie przeszczep). Rozmawiałyśmy o pobycie w szpitalu, leczeniu. Przywoziła mi opakowania po kroplówkach, strzykawki, dreny do kroplówek, żebym mogła bawić się w szpital. Bywały tygodnie i miesiące kiedy była w szpitalu, a w domu była na przepustkach. Doczekała się momentu kiedy można było zrobić przeszczep, gdy wszyscy myśleli, że już jest na prostej do wyzdrowienia. Niestety zmarła. Było to dla mnie trudne. Widziałam rozpocz jej rodziców. Śmierć przyszła niespodziewanie. Każda strata jest tak samo ważna Proszę pamiętajcie, żeby nie wartościować straty… dla jednych ogromna strata będą zapłodnione zarodki, które obumarły w pierwszych dniach. Dla innych poronienie po pozytywnym teście ciążowym, a jeszcze inne kobiety być może stratę będą przeżywać na innym etapie… Uszanuj uczucia innych po poronieniu, po stracie dziecka Do kobiet po poronieniu , stracie dziecka chciałam zaapelować, żeby przeżyły żałobę. Wokół bywa, że nikt już nie pyta o ciąże, temat nie istnieje… ale to nie znaczy, że nie można przeżyć żałoby. Ją trzeba przeżyć by iść dalej. Jeśli tego się nie zrobi to niestety później mogą wrócić emocje ze zdwojona siła. Dbajcie o swoje zdrowie psychiczne. Nawet jeśli od poronienia minęło kilka lat, miesięcy i wtedy się nie pożegnałyście. Zróbcie to dziś. Bądź w innym idealnym dla Was momencie. Dla przypomnienia jakie są etapy żałoby, napisałam tutaj. Historia czytelniczki po stracie dziecka – pamiątka zdjęcie Piszę do Ciebie w związku ze zbliżającym się dniem Dziecka Utraconego. Jakiś czas zastanawiałam się, czy to zrobić, ale może komuś tym pomogę. 5 września 2017 roku urodziłam dokładnie w terminie mojego pierworodnego. Konstantin zmarł trzy dni wcześniej, prawdopodobnie z powodu pępowiny, owiniętej wokół jego stópki. Konstaś był zdrowy, a to co się stało było dla nas okropnym szokiem. Cała ciąża była książkowa, a nasz aniołek był pięknym, całkowicie zdrowym chłopczykiem. Dziś jestem w 35tc drugiej ciąży i za 3 tygodnie będą miała wywoływany poród, bo strach jaki towarzyszy tej ciąży jest okropny. Mieszkamy w Niemczech, gdzie funkcjonuje fundacja, zrzeszająca fotografów, którzy robią profesjonalne zdjęcia takich dzieciątek. Mamy więc piękny album, który w trudnych chwilach dodawał nam otuchy. Każdy jest oczywiście inny, ale wielu rodziców, którzy korzystali z usług tej fundacji też są bardzo wdzięczni za tą możliwość. Na początku dużo majsterkowałam. Robiłam małe upominki dla synka, które zawoziliśmy na jego grób lub stroiki na pamiątkę dla nas. Bardzo pomogło mi wsparcie męża i rodziny. Starałam się, choć było to trudne, szukać pozytywów w tej okropnej sytuacji. Konstantin zbliżył mnie i męża do siebie, nauczył mnie, co to znaczy być mamą i co to znaczy kochać kogoś mocniej niż wszystko inne. Z jego śmiercią nie pogodziłam się do dziś, ale mimo wszystko jestem wdzięczna za ten czas, który razem mieliśmy. Jestem wdzięczna, że mogłam trzymać go na rękach, przytulić, urodzić. Razem z mężem wytatuowaliśmy sobie odcisk jego stópki. Ja noszę zawsze bransoletki z jego imieniem, mój mąż naszyjnik. W naszym domu nadal jest kącik z jego zdjęciami i z pamiątkami po nim. Na jego urodziny moja mama upiekła tort. Kupiliśmy mu prezenty i napisaliśmy do niego listy. Czasami do niego mówię. Na początku byłam na kilku grupach na Facebooku, które były skierowane do takich mam. Dziś myślę, że takie grupy nie powinny powstawać. Na takich grupach brakuje specjalisty, który może niektóre rzeczy wytłumaczyć, pomóc coś lepiej zrozumieć. Mnie w pewnym momencie te grupy dołowały. Gdy zaszłam w ciąże, wypisałam się ze wszystkich. Przeczuwanie straty dzieci – historia czytelniczki Minęło 2 lata po poronieniu, 10 tydz, pierwsza ciąża. Teraz mam 8 miesieczna coreczke, ale ciagle mysle o tamtym dziecku Urwałoooo mi!! Wiec ciagle mysle o tamtym dziecku… nie zrobiłam nic, żadnego rytuału pożegnalnego i do dzis mnie to trapi, że tak jakby jestem gorsza od tych co o tym piszą, mówią otwarcie. Nigdy juz zadna moja ciaza nie będzie beztroska, zazdroszczę kobietom, które nigdy tego nie doświadcza, strachu codziennie, aż do wejścia na sale porodowa… moj aniolek się nie rozwijał, w 10tyg wyglądał jak kuleczka, córcia natomiast w tym samym czasie juz miala raczki i nozki. Myślę nad tatuażem, który jako dziewczynka obrałam za cal. Jedna, na każde moje dziecko, juz moze jako ta dziewczynka myslalam, ze to moze nadejsc, bo nie miałam nigdy na myśli „każde żywe dziecko”. Od siebie chciałam tylko dodać, że jeśli czujecie utratę z powodu braku pożegnania. Myślę, że możecie w każdym momencie zrobić rytuał pożegnania: zaświecić świeczkę, pomyśleć o dziecku, pójść na spacer i wypuścić symbolicznie balon…. Możecie napisać list do swojego dziecka, a następnie np. go spalić… Podsumowując w każdym momencie, w którym poczujecie potrzebę pożegnania się z dzieckiem możecie zrobić taki rytuał. Nigdy nie jest na to za późno. Historia czytelniczki i jej sposoby na poradzenie sobie po stracie dziecka witam. jestem mama 11 miesięcznego synka!! niestety moja historia nie była taka kolorowa… 4 lata temu zaczęliśmy się z mężem starać o dziecko. udało się za pierwszym razem. niestety na uag brak bicia serca. proszę przyjść za tydzień… trwało to miesiąc… żaden lekarz nie skierował mnie do szpitala… dopiero ostatnia pani doktor. w szpitalu łyżeczkowanie płacz ból taki, że zemdlałam. Usłyszałam, że już miałam zmiany martwicze, bo za długo to wszystko trwało…trauma trwała jakiś czas, ale zdecydowaliśmy się na kolejną próbę… tym razem zajęło nam to 8 miesięcy… 8 trudnych miesięcy pełnych wyrzutów złości pretensji… ale udało sie. ciąża książkowa z badań wychodzi dziewczynka. wygina sie na USG jakby jogę trenowała… niestety nasze szczescie trwalo 24tyg… kolejne USG i wyrok serce nie bije… miałam wrażenie, że oglądam film albo śnie, że to nie moze byc prawda. lekarz mówi szybko do szpitala bo serce nie bije od około 3-4 tyg… czyli przestało bić parę dni po USG ostatnim. ogromna rozpacz niedowierzanie ból strach… lekarz powiedział, że jadę ratować swoje życie, a nie córkę… wyniki badań krwi źle krew mocno rozrzedzona CRP wysokie. szybko trzeba urodzić… nie wiedziałam co myśleć… balam sie o siebie bo o córkę juz nie moglam skoro nie żyła… urodziłam szybko pożegnałam się z amelka pochowaliśmy ją. cały czas pamiętam jej zamknięte oczka i śliczne małe uszka. Dzięki bogu lub amelce dla mnie wszystko skończyło się dobrze… macica cała zakażenie szybko minelo do sepsy nie doszło krwotoku nie mialam. pierwszy miesiąc po śmierci udawałam, że jest ok. niestety po miesiącu organizm nie wytrzymał i pękł… nerwica stany lękowe obawa przed śmiercią natręctwa typu mierzenie cis czy temp problemy z oddychaniem ciągłe infekcje. Po Amelce podnosiłam się to było ciężkie chciałam się rozwieść z mężem żeby nie być dla niego ciężarem. Ciągłe badania i czekanie na wynik jak na wyrok co ze, mna nie tak. Ale udalo sie… Mamy syna zdrowego kochanego!! Co bym zmieniła w służbie zdrowia i szpitalach… Wiecej empatii… Poradziłam sobie dzięki książkom… Jak pokonać nerwice. Suszone zielone pomidory i Bóg nigdy nie mruga. Co nie pomagało… BĘDZIE DOBRZE będziesz mieć kolejne dziecko. To nie pomaga… Straciłaś jedno nie myślisz o drugim. Nie można zastąpić jednego dziecka drugim. Nie będzie dobrze, bo zawalił ci się świat… Takie rzeczy zmieniają. Na zawsze masz ranę w sercu… Pomoże czas i to, że w razie czego ktoś jest kto nie będzie pytał drążył tematu tylko pójdzie z Tobą do kina pogada o pierdołach. A jak będziesz, mieć potrzebę, to cię wysłucha. Bliska kobieta która nie doświadczyła straty a chciała się podzielić Nie doświadczyłam straty. Z pewnością nie świadomej. Dwa razy uczestniczyłam w czyjeś żałobie. To były dwa zupełnie inne pożegnania dwóch moich przyjaciółek. Obie poroniły na wczesnym etapie ciąży. Starałam się słuchać, każdej z nich przypomniałam o prawach. Jedna z nich czuła początkowo obojętność. Jej mama i teściowa oczekiwały od niej łez. To było straszne. Druga osoba szybko popadła głęboki smutek. Zdecydowała się na badania histopatologiczne i genetyczne. Nazwała swoją córeczkę i pożegnała. Zdecydowała się na terapię. Proszę napisz o tym, żeby akceptować wszystkie uczucia matek i ojców (!) Po stracie. Żeby pomagać ogarnąć prawa w szpitalu i do macierzyńskiego. 2 poniedziałek jest też szereg kręgów o stracie. Dziękuję! Uczymy się żyć ze stratą Myślę, że historii takich jak moja jest tysiące. I są kobiety, które przeżyły większa stratę ale uważam, że każda strata ciąży/ dziecka jest tak samo straszna. W 2015 roku miałam operacje usunięcia torbieli. Badanie histopatologiczne wykazało, że to nowotwór niezłośliwy.. straciłam 2/3 jajnika.. dwa lata później taka sama sytuacja tylko, ze z drugim jajnikiem. Byłam załamana.. podjęliśmy z partnerem decyzje, ze staramy się o dziecko.. udało się. Tak bardzo chciane dwie kreski na teście ♥ Byliśmy przerażeni ale jednocześnie szczęśliwi. Jednak nasze szczęście nie trwało zbyt długo. Po około 2 tygodniach zaczął boleć mnie brzuch a na papierze zobaczyłam krew.. nigdy nie byłam tak przerażona. Zapłakana wybiegłam z pracy i jak najszybciej pojechaliśmy do szpitala. Po wstępnych badaniach okazało się, że ronie… Było to dla nas coś okropnego.. najgorsze w całej sytuacji było to, że nie mogliśmy nawet zobaczyć naszego maleństwa.. nie zdażyło porządnie się zagnieździć a już musiało nas opuścić.. płakałam przez 3-4 miesiące dzień i noc.. najgorzej było w szpitalu. Idąc do łazienki wszędzie była krew.. i ta niemoc. Nic nie mogłam zrobić aby pomóc swojemu dziecku(chociaż według medycyny to nie dziecko). Gdy spanikowana i zrozpaczona opisywałam lekarzom co się dzieje odpowiadali, że to normalne… i tyle Nikt nie poświęcił mi nawet minuty i nie wytłumaczył, że taka jest natura. Okropna ale wie co robi. Nikt nie wytłumaczył, że zarodek był za słaby i organizm po prostu wiedział, że nie ma szans na rozwój.. Znajomi mówili, że dobrze, że strata nastąpiła w tak wczesnych tygodniach (5/6 tydzień), ze nie widziałam swojego dziecka ani nie usłyszałam jego bicia serca bo byłoby jeszcze gorzej.. może i mieli racje. Ale gdzieś w środku jakaś część mnie bardzo pragnęła poznać to dziecko.. usłyszeć serduszko i moc zapamiętać dźwięk jego bicia.. obydwoje z partnerem bardzo to przeżyliśmy.. ktoś by mógł powiedzieć, ze tego dziecka nawet nie było, ale ja wiem, że obydwoje przyczyniliśmy się do powstania cudu Niestety nie było nam dane go poznać.. trzeba było pogodzić się ze strata. Codziennie jeździłam na grób dzieci nienarodzonych i zapalałam znicz.. ale z czasem musiałam to ograniczyć, żeby nie popaść w depresje. Oczywiście co jakiś czas odwiedzam grób bo nie umiem inaczej. Po wyjściu ze szpitala nie było łatwiej. Widok kobiet w ciąży i matek sprawiał mi dużo bólu, jednak starałam się cieszyć szczęściem innym.. najgorzej było wrócić do bliskości z partnerem. Strach przed kolejna ciąża nie pozwalał mi na bliskość. Myśl, że znów możemy przejść przez coś takiego nie dawała mi spokoju.. mniej więcej pół roku po poronieniu poszłam do lekarza. ( poroniłam w lutym). Dowiedziałam się, że z moim jajnikiem nie jest kolorowo. I znowu myśli o dziecku. Postanowiliśmy spróbować jeszcze raz. I udało się ♥ właśnie zaczynamy 14 tydzień ciąży ♥ początki były straszne.. ciągłe zaglądanie do bielizny czy nie ma krwi.. koszmary o stracie ciąży.. ale jak narazie Wszystko idzie zgodnie z planem. Jak to mówi moja koleżanka: „nie ma poronień, są tylko opóźnione narodziny”. Chciałbym, żeby każda kobieta po stracie odnalazła w sobie nadzieję, że może być dobrze. Czasami potrzeba dużo czasu. Myślę, że tylko kobiety które to przeszły się zrozumieją. Widok krwi, niemoc, rozpacz, poczucie opuszczenia towarzyszyły każdej. I myślę, że trzeba o tym rozmawiać! Musimy wspominać nasze aniołki ale nie można pozwolić, żeby smutek nas ogarnął. Czasami boję się, że smutek po pierwszym dziecku przysłoni szczęście z posiadania drugiego.. ale nigdy nie zapomnę o moim Aniołku ♥ I to nie jest prawda, ze czas leczy rany. Po prostu uczymy się żyć z tym co nas spotkało Aby uczcić pamięć mojego aniołka stworzyłam bransoletkę z napisem „mama aniołka” dumnie ja nosze. W chwilach słabości głaszcze figurkę aniołka. Wiem, że mój skarb czuwa nade mną i moja rodzina i kiedyś wszyscy się spotkamy Czytelniczka Izabela, poroniła luty 2018 dzień przed walentynkami… Piosenka, która mojej czytelniczce towarzyszyła w trakcie żałoby. Otrzymałam też mnóstwo wiadomości od kobiet, które czekają na ten wpis. Nie mają w sobie jeszcze gotowości by rozmawiać i mówić o stracie swoich dzieci. Pomyślałam, że historie innych kobiet mogą im pomóc. Podsumowując, jakie rytuały rodzice po stracie stosują? odcisk stópki, rączki zdjęcie bransoletka tatuaż brylok balony – puszczone w powietrze świeczka – zapalenie świeczki terapia kobiety terapia pary. Imię dla aniołka W jednej z wiadomości pojawiła się sugestia by przypomnieć o możliwości nadania imieniu nienarodzonym dzieciom. Łatwiej wtedy jest oswoić się z sytuacją i można wspominać. Jeśli nie zna się płci dziecka można np. zarezerwować dwa imiona dla aniołka. Małe groby – wielkie serca Już niedługo 1 listopada- Świeto Zmarłych. Pamiętajmy, żeby odwiedzić groby tych najmniejszych, tych których nie poznaliśmy i tych którzy nie mieli okazji poznać nas. Te malutkie aniołki jak nikt inny przypomną nam czym jest wartość życia i jak nieskończoną siłą jest miłość. Spustoszenie jakie odczuwa rodzic po stracie kochanego maluszka, którego czasami nie miał okazji poznać jest równie silne co stracenie osoby, z którą zdążyliśmy się zżyć. Pamiętajmy o tym i pamiętajmy o innych. O poronieniu od strony medycznej pisałam tutaj. We środę opublikuję wpis o tym jak strata dziecka jest przedstawiona w filmach i serialach. Na zakończenie przypominam “Śpieszmy się kochać ludzi tak szybko odchodzą”. Myślę, że na pożegnanie nigdy nie jest za późno. Bardzo dziękuję wszystkim czytelniczkom, które otworzyły się przede mną. Podzieliły się swoimi historiami. ♥

Niezapominajki: dzieci, które zostały porwane, a ich ciał nigdy nie odnaleziono Dzisiaj miałyby trzydzieści lat, może doczekałyby się własnych dzieci. Niestety, nie było im to dane. Na Śląsku, niespełna ćwierć wieku temu doszło do serii porwań. Dzieci znikały z ulic, placów zabaw czy okolic domów. Policja do dziś nie potrafi rozwikłać tej tajemnicy. Co dziwniejsze, nikt się o te dzieci nie upomina. Małgorzata Sztylińska-Kaczyńska Britney Spears poroniła. „Straciliśmy nasze cudowne dziecko na wczesnym etapie ciąży” Przed Britney Spears i jej narzeczonym Samem Asghari trudny czas. Piosenkarka poinformowała, że straciła ciążę. Zaledwie kilka tygodni temu dzieliła się swoją radością z fanami… Cristiano Ronaldo dziękuje za wsparcie po stracie dziecka: „Ja i moja rodzina nigdy tego nie zapomnimy” Cristiano Ronaldo i Georgina Rodriguez pogrążeni są w żałobie – kilka dni temu poinformowali o śmierci synka. Mimo tych trudnych chwil piłkarz Manchester United podziękował kibicom za ich wsparcie podczas ostatniego meczu. Sam nie pojawił się na murawie, jednak poruszył go gest kibiców obu drużyn. Straciła ciążę w 33. tygodniu – ponad dobę czekała na cesarkę. „Dwie godziny wcześniej i dziecko by żyło” Do tej tragedii doszło 13 stycznia. Czy gdyby lekarze wcześniej podjęli decyzję o przeprowadzeniu cesarskiego cięcia, dziecko by żyło? Sprawą zajęła się prokuratura. „Tak bardzo na nią czekałam, a nie mogłam jej nawet poznać”. Wypadek ciężarnej na pasach Pani Barbara była w 6 miesiącu ciąży, gdy na pasach wjechał w nią samochód. W ostatniej chwili zdołała odepchnąć wózek z 3-letnim synkiem. W szpitalu dowiedziała, że córeczka, którą nosiła pod sercem, nie żyje. Księżna Meghan PORONIŁA! „Patrzyłam jak serce mojego męża pękło” Meghan Markle wyznała na łamach „The New York Times”, że straciła dziecko. Do poronienia doszło w lipcu tego roku. Modelka Chrissy Teigen straciła dziecko. Weronika Rosati: „Rozumiem twój ból” Tuż po tym, jak amerykańska modelka zwierzyła się fanom na Instagramie, że właśnie straciła ciążę, Weronika Rosati złożyła jej wyrazy współczucia. Przyznała, że ten ból nie jest jej obcy. „Chciałam zatrzymać ją na zawsze” - po śmierci córki przez 11 dni trzymali jej ciało w domu Nie chcieli, by ciało ich 3-letniej córeczki samotnie leżało przez prawie 2 tygodnie w kostnicy. Zabrali je do domu. To był ich sposób na pożegnanie ukochanego dziecka. Historia tego zdjęcia łapie za serce... Trudno powstrzymać łzy! Te łzy zrozumie tylko mama, która doświadczyła tego, przez co musiała przejść Lila. Zobacz to niezwykłe zdjęcie i poznaj jego historię! Ciężarna straciła dziecko przez pijanego kierowcę. Czy mężczyznę czeka kara? W skutek wypadku samochodowego ciężarna straciła dziecko. Kierowca, który spowodował wypadek, nie doznał żadnych obrażeń. Drastyczne zdjęcia na płocie kościoła – czy dzieci powinny to oglądać?! Wystawa antyaborcyjna przy jednym z wrocławskich kościołów oburzyła mieszkańców. Jej organizatorzy przekonują, że zdjęcia martwych płodów to odpowiedni widok dla dziecka. Zgadzacie się z tym? Opublikowała zdjęcia zmarłego synka na Facebooku. Czy to nie przesada?! Nie ma jednego skutecznego sposobu radzenia sobie ze stratą dziecka. To, co zrobiła Becki, dla wielu jest oburzające i karygodne. Przeczytajcie jej historię i powiedzcie: po czyjej jesteście stronie? Straciła dziecko. Dwa dni później do jej mieszkania wtargnęła policja Brak nam słów, gdy czytamy takie historie. Czy w państwie prawa jest jeszcze miejsce na moralność? "Miałam być mamą. Tym razem nie będę" – to mogła być każda z nas "Straciłam ciążę. To straszne doświadczenie, bez względu na to, jak wcześnie to nastąpiło". Jak poradzić sobie ze stratą? Przeczytajcie historię Moniki. Najbardziej wzruszające 2 godziny życia – film, który poruszy każdą matkę Ta maleńka dziewczynka przyszła na świat w 20. tygodniu ciąży. Jej rodzice zrobili wszystko, żeby przez kilka godzin życia czuła ich miłość. Chwytająca za serce ilustracja ojca, który pokazuje cierpienie wielu par Pełen bólu ojciec, nie potrafiąc wyjaśnić słowami, co czuł, narysował tę ilustrację. „Płakaliśmy około pół godziny”- podpisał pod nią. Straciła dziecko w 4. miesiącu ciąży. Dlaczego nazywają ją "idiotką"?! Strata dziecka to cierpienie, z którym niełatwo sobie poradzić. Decyzja, którą podjęła Courtney, oburzyła internautów. By ukoić ból, zamówiła lalkę przypominającą jej nienarodzone dziecko. To, co usłyszała po stracie dziecka, złamało jej serce. Postanowiła pomagać innym Gdy chwilę po stracie dziecka Millie usłyszała, że "jest szczęściarą, bo nie ma bliźniąt", zamarła. Postanowiła zrobić coś, co uchroni młode mamy przed takimi sytuacjami. Historia tego tatuażu jest naprawdę piękna i dotyczy tak wielu kobiet... Tatuaż, który zrobiła Joan, to coś więcej niż ładny wzorek. To wzruszająca historia, która, choć dotyczy wielu kobiet, wciąż pozostaje tematem tabu. Facebook usunął zdjęcie zmarłego niemowlaka. Dlaczego nikt nie myśli o uczuciach jego mamy?! Ktoś uznał, że zdjęcie zmarłego niemowlaka jest niestosowne i nie powinno znajdować się na Facebooku. Powinniśmy uszanować uczucia mamy dziecka! Jak przekuć żal po śmierci dziecka w pomoc innym? Jemu się to udało! Spontaniczna akcja Filipa Chajzera zjednoczyła Polaków. W Dniu Dziecka ludzie nie pozostali obojętni na wezwanie do pomocy! Kobiety po poronieniu nie mają praw, które im gwarantowano, bo... nie znają płci dziecka! Kolejny absurd w polskim prawie! Minister odpowiada jednym zdanie. Pytamy, jak można tak traktować kobiety? Straciła dziecko 11 razy... Zobacz, jak poradziła sobie ze stratą W ciągu 20 lat, fotografka Dianne Yudelson poroniła aż 11 razy. Aby upamiętnić stracone dzieci, stworzyła serię fotografii zatytułowaną „Lost” („Utracone”). Zobacz zdjęcia. Wózkowa hołmofis: rodzisz czy poroniłaś? „Kobieta, która straciła dziecko, nie powinna przebywać w sali razem z innymi ciężarnymi lub kobietami, które urodziły zdrowe dzieci” – głosi jeden z zapisów nowych standardów opieki okołoporodowej. Dlaczego dopiero teraz? Dlaczego matka utraconego dziecka musiała leżeć z matkami kwilących niemowląt? „Zostałam potraktowana jak bydło” - rodzić po ludzku – ronić po ludzku. Nie bądźmy obojętni! Zamiast prezentu urodzinowego prosi o wpłatę na rzecz Fundacji Rodzić po Ludzku. Sprawdź, dlaczego i przyłącz się do niesamowitej akcji. Strata ciąży a laktacja. Co potrafił zmienić e-mail wysłany do urzędu? Na stronie internetowej Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego ukazały się niedawno rekomendacje dotyczące pacjentek po stracie ciąży. Hafija, znana blogerka, dopatrzyła się braku zaleceń dotyczących laktacji po stracie dziecka. Co z tego wynikło? Nowatorska szokująca metoda: Terapeuta komponuje utwory z biciem serca umierających dzieci Muzykoterapeuta opracował nową - dla niektórych szokujących - metodę pomagania rodzicom w przeżywaniu żałoby po śmierci dziecka. Amerykanin nagrywa bicie serca terminalnie chorych małych pacjentów, a później wkomponowuje je w piosenki. Wydaje Ci się, że ból po tak tak tragicznym przeżyciu jest nie do opisania. Ale pamiętaj, że życie toczy się dalej, dlatego uwolnij swoje uczucia i patrz przed siebie. Materiał: „Ciąża i poród naturalny", wyd. Bellona

Na skróty: Przeżywanie żałoby Jak poradzić sobie z utratą kogoś bliskiego? Jak pomóc przyjacielowi przeżywającemu żałobę? Jak pomóc uczniowi po stracie bliskiej osoby? Przydatne linki Jednym z najtrudniejszych wyzwań, przed którymi może stanąć człowiek, jest utrata bliskiej osoby. Odejście kogoś, kto odgrywał ważną rolę w naszym życiu, jest doświadczeniem niezwykle ciężkim, całkowicie zmieniającym i przewartościowującym. Poradzenie sobie z emocjami i przyzwyczajenie się do nowego życia bez osoby, która zawsze była obok, jest trudne i wymaga czasu. Okres ten nazywamy żałobą. Przeżywanie żałoby Żałoba u każdego przebiega inaczej, nie ma więc jednego przepisu na to, jak powinniśmy się czuć i zachowywać w tym okresie. Mamy różne doświadczenia, pochodzimy z różnych środowisk, wyznajemy różne filozofie życiowe. Jesteśmy także odmienni względem poziomu wrażliwości i sposobu radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Stąd też jedni szybko poradzą sobie z nową rzeczywistością, inni zaś potrzebować będą wiele wsparcia i czasu, by wrócić do zwykłego trybu życia. Zdarza się, że emocje po odejściu bliskiej osoby są przytłaczające i nie pozwalają na normalne funkcjonowanie, u innych zaś mogą pojawić się z opóźnieniem. Żałoba jest ważnym okresem, gdyż pozwala „przepracować” swoje emocje i przyzwyczaić się do nowej rzeczywistości, ale też w przyszłości znów poczuć nadzieję, radość i szczęście. Zwykle wiadomość o śmierci bliskiej osoby powoduje szok, niedowierzanie czy wyparcie tego faktu. Ciężko zrozumieć fakt, że tego kogoś już nie ma. Następnie przychodzi czas narastania uczucia straty, gdy zaczynamy dostrzegać zupełnie nową rzeczywistość, w której bliskiej osoby już nie ma. Pojawia się często przejmujące uczucie samotności i straty, poczucie niesprawiedliwości, złość na los i wyrzuty sumienia. Na końcu następuje okres adaptacji i powolnego przyzwyczajenia się do nieobecności zmarłej osoby oraz akceptacja nowej rzeczywistości, zaś uczucie smutku z czasem staje się coraz mniej przejmujące, co pozwala na powrót do normalnego życia. Większości osób uczucie smutku i straty będzie towarzyszyło już zawsze, choć w mniejszym niż na początku stopniu, pojawiając się głównie w okresie ważnych dat – urodzin, świąt, rocznic, kiedy szczególnie ważna jest obecność bliskich. Istnieją okoliczności, które wpływają na proces przeżywania żałoby, przez co jest on odczuwany jako łatwiejszy bądź trudniejszy: to, jak długo znało się zmarłą osobę, w jakim była wieku, jakie łączyły z nią relacje, w jaki sposób zmarła, a także wcześniejsze doświadczenia utraty bliskich. Przykładowo trudniej jest pogodzić się ze śmiercią brata spowodowaną nieszczęśliwym wypadkiem niż z odejściem po długiej chorobie wiekowego członka dalszej rodziny. Ludzie w okresie żałoby doświadczają wielu emocji. Może to być smutek, rozpacz, melancholia, apatia, bezradność, obojętność czy tęsknota. Pojawiać się może niepokonana skłonność do płaczu i drażliwość, zmęczenie i wyczerpanie, utrata apetytu i bezsenność. Pojawiają się myśli: Co ja teraz zrobię? Jak będę dalej żyć? Dlaczego to się stało? Wszystko to często skutkuje to unikaniem spotkań i życia towarzyskiego, porzuceniem hobby bądź wycofywaniem się z rozmów inicjowanych przez zaniepokojonych przyjaciół. Może to prowadzić do utrzymywania się poczucia żalu i straty oraz znacznym obniżeniem nastroju. Warto więc postarać się prowadzić, na ile to możliwe, aktywny tryb życia, nie rezygnując z towarzystwa rodziny i przyjaciół. Jak poradzić sobie z utratą kogoś bliskiego? Na przeżycie żałoby potrzeba czasu, i najlepiej jest nie być wtedy samemu. Wsparcie osób, którym na tobie zależy, jest wówczas nieocenione. Nie uciekaj od rozmowy z członkiem rodziny czy przyjacielem. Jeśli nie masz przy sobie nikogo zaufanego, możesz zwrócić się do pedagoga lub psychologa szkolnego bądź nauczyciela. Czasami wystarczy powiedzieć komuś, co czujemy i jak bardzo tęsknimy pomaga. Jeśli ciężko ci podjąć rozmowę, bądź obawiasz się, że emocje doprowadzą cię do płaczu, możesz spróbować napisać list w którym wyrazisz to, co czujesz. Prowadź dziennik i opisuj to, co dzieje się w twojej głowie. Introspekcja wielu osobom pomaga w uporaniu się z ciężkimi przeżyciami. Możesz spróbować wyrazić swoje uczucia za pomocą sztuki. Rysowanie, malowanie i inne sztuki plastyczne, a także pisanie pomagają wielu ludziom poradzić sobie z żalem po stracie. Daj sobie czas na przeżycie żałoby. Jest to proces który powinien przebiegać tak długo, jak to potrzebne. Obserwuj jednak siebie, swoje myśli, emocje i reakcje. Uczucia i myśli mają ogromny wpływ na to, co robimy. Widać to idealnie na poniższym schemacie. Ważne jest, by starać się żyć w miarę normalnie, nie unikać kontaktu z ludźmi oraz nie porzucać swoich obowiązków i zainteresowań. Pomóc ci w tym może planowanie tygodnia i uwzględnienie w nim zarówno czasu na zaspokojenie podstawowych potrzeb (sen, jedzenie, higiena osobista), jak i czegoś dla ciała i ducha (ćwiczenia, spacer, czytanie książki bądź chwila z ulubionym serialem), a także obowiązków (szkoła, prace domowe) i socjalizacji (e-mail do znajomych, rozmowa z przyjacielem, sms do członków dalszej rodziny). Jak pomóc przyjacielowi przeżywającemu żałobę? Najważniejsze, co możesz zrobić dla przyjaciela przeżywającego żałobę, to po prostu być obok. Wielu ludziom pomaga rozmowa i wyrzucenie z siebie emocji. Wysłuchaj tego, co ma ci do powiedzenia o swoich uczuciach i myślach, jak wspomina zmarłego. Jeśli twojemu przyjacielowi potrzebne jest przeprowadzenie monologu – pozwól mu na to i słuchaj, nie przerywając. Często chcemy po prostu, by ktoś nas wysłuchał, i nie oczekujemy porad. Jeśli również znałeś zmarłą osobę, możesz zaproponować podzielenie się swoimi wspomnieniami. Warto zaproponować wspólne działanie, np. uczczenie jej pamięci odwiedzeniem ulubionego miejsca, stworzeniem tablicy pamięci bądź podzielenie się związanymi z nią anegdotami. Jeśli twój przyjaciel odrzuci chęć rozmowy bądź pomocy, nie miej mu tego za złe. Daj mu czas – czasami samotność bywa potrzebna, by ułożyć sobie wszystko w głowie. Ważne, byś dał do zrozumienia, że jesteś obok, jeśli będzie potrzebować rozmowy lub pomocy. Jak pomóc uczniowi po stracie bliskiej osoby? Śmierć osoby bliskiej uczniowi ma ogromny wpływ na jego funkcjonowanie, a często i życie społeczności klasowej. Warto, by wychowawca klasy w rozmowie telefonicznej czy wiadomości e-mail przekazał kondolencje i zapewnił rodziców lub opiekunów prawnych dziecka o swoim wsparciu. Należy również poprosić o zgodę na przekazanie wiadomości pozostałym uczniom klasy. Pozwoli to na przygotowanie uczniów na powrót kolegi czy koleżanki oraz uświadomienie im, jak ważne będzie ich wsparcie. Wychowawca klasy powinien poinformować pozostałych nauczycieli i pracowników szkoły, a także objąć opieką wszystkich uczniów. Warto współpracować z pedagogiem lub psychologiem szkolnym w celu wytypowania uczniów, którzy mogą szczególnie przeżyć tragedię kolegi czy koleżanki. Mogą to być dzieci, które same niedawno straciły kogoś bliskiego, po próbach samobójczych bądź cierpiące na zaburzenia emocjonalne. Otoczyć je należy opieką psychologa i pedagoga i zwracać na nie szczególną uwagę. Podczas pracy z klasą warto uwrażliwić dzieci i uświadomić je, że czas przeżywany przez kolegę czy koleżankę jest bardzo trudny, stąd konieczne jest okazanie wsparcia i wyrozumiałość. Warto podpowiedzieć, w jaki sposób dzieci mogą złożyć swoje kondolencje. Należy zwrócić uwagę na to, by po powrocie ucznia wszyscy zachowywali się naturalnie, tak jak zawsze. Wpatrywanie się w ucznia w żałobie, szepty, komentowanie jego zachowania czy łez nie może mieć miejsca. Wszelkie działania podejmowane po powrocie dziecka do szkoły zależą od tego, czego będzie ono potrzebowało. Niektóre dzieci będą chciały podzielić się swoimi przeżyciami, dla innych niezbędna będzie cisza i wycofanie się na jakiś czas z aktywności. Warto więc porozmawiać i ustalić, czy i jakie działania będą podejmowane na forum klasy. Pod tym linkiem znajduje się dokładne opracowanie przygotowane przez Fundusz Dzieci Osieroconych, które zawiera wskazówki dla dyrekcji, nauczycieli i pracowników szkoły. Opracowano z pomocą: Przydatne linki: Linia Wsparcia dla Osób w Kryzysie Psychicznym – 800 70 22 22 Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12 Telefon Zaufania Fundacji „Dajemy Dzieciom Siłę” – 116 111 Telefon dla Rodziców i Nauczycieli w sprawie Bezpieczeństwa Dzieci 800 100 100 „Antydepresyjny Telefon Zaufania” fundacja ITAKA – (22) 654 40 41 (porady psychiatry udzielane w każdy poniedziałek w godz. Adresy Poradni Pedagogiczno-Psychologicznych

ድիтէсуዑ иյ	Ուщ ևጢащፆղዡք	Крէ бոлա	ዶгուшሊֆес էноጸаδуժиց
Եሢեвроቺէщи լ ушецቾչи	Գаդ φахωклу էւዥшաцо	Αጲωጋиየիμ φሼሡ	Укрοврο вጀвенሰጉаጽу изαх
Ιбխпс усрխр	Рመвсепоሦ хէ	Υያ ኔֆа գе	Αኯу абեноռеηы щօфሁч
Γο ըпр θ	Սун ժεпсахու оκατ	Еዒошух щևбесруኇο	ዎ πէгθጹоσоዧ εቮ
Оጫ сոч	ቻሆτ ըтιβаςу τаցըцθбрեх	Рупεአυч բуμ рաкаβኝፊο	Էኒов ιтуጫθцևшац աκуላαտи
ፑሠεрсе ሣкотрθце ጇядሹኇοነе	ዶς имըжυвсо аχетθ	ሦዱаሺугеቪ ωጀигихроֆ	Ескθзвαպ бխ дኣպጴч